Znaki chromatyczne: krzyżyk, bemol i kasownik

Krzyżyk podwyższa nutę o pół tonu: fis leży na gitarze próg wyżej niż f, a na fortepianie klawisz w prawo. Bemol obniża o pół tonu, więc b leży na lewo od h. Oba znaki pisze się przed główką nuty, a wymawia po nazwie dźwięku.

⚠️ W polskiej notacji obowiązuje ta sama zasada co w niemieckiej: obniżone h nazywa się b, a nieobniżone pozostaje h. Kto czyta tabele angielskie, musi tę różnicę uwzględnić, bo tamtejsze B to nasze H, a B flat to nasze B. Każdy czarny klawisz ma dwie nazwy. Ten między f a g to fis albo ges, zależnie od kierunku muzyki, a wybór nie jest ozdobą: w gamie każda litera pojawia się raz, więc tam gdzie było już f, klawisza nie zapisze się jako ges.

Kasownik odwołuje krzyżyk albo bemol i przywraca nucie jej prostą nazwę. Potrzebny bywa w dwóch sytuacjach: gdy wcześniejszy znak w tym samym takcie wciąż działa i gdy krzyżyk lub bemol pochodzi ze znaków przykluczowych.

Ten drugi przypadek myli najczęściej. W G-dur każde f jest fis, bo tak stanowi klucz, i tylko kasownik pozwala poprosić o biały klawisz. Kasownik nie obniża nuty z definicji: zdejmuje zmianę, a czy zabrzmi to niżej czy wyżej, zależy od tego, co odwołuje.

Podwójny krzyżyk podwyższa o dwa półtony i zapisuje się jako małe x. Fisis brzmi jak g, ale nie zapisuje się jako g: pojawia się tam, gdzie harmonia domaga się jakiegoś f, zwykle jako dźwięk prowadzący w gis-moll. Podwójny bemol, zapisany dwoma bemolami, obniża o dwa półtony tą samą logiką.

Znaki wyglądają egzotycznie, a trzymają się tej samej reguły: każda litera zachowuje swoje miejsce w gamie. Zapis fisis jako g postawiłby obok siebie dwa g i zabrał f, a zapisany akord przestałby się zgadzać ze słyszanym.

Znak obowiązuje od miejsca, w którym stoi, do końca taktu i tylko na tej samej linii. Kreska taktowa go odwołuje — z wyjątkiem sytuacji, gdy łuk przedłużający przenosi nutę dalej: nuta związana zachowuje zmianę, a zagrana na nowo już nie.

Wydawcy często dodają znak ostrzegawczy w nawiasie tam, gdzie łatwo o pomyłkę, na przykład po takcie pełnym krzyżyków. Muzycznie nic nie zmienia i stoi tylko po to, żeby grający się nie zawahał.

Znaki przykluczowe stoją na początku każdej pięciolinii i obowiązują w całym utworze, dopóki się nie zmienią. Znak przygodny stoi wewnątrz taktu, dotyczy jednej nuty i wygasa na kresce taktowej. Opisują tę samą zmianę i różnią się wyłącznie zasięgiem.

Utwór w F-dur ma jeden bemol przy kluczu, więc b nie wypisuje się wewnątrz taktów — jest już założone. Kiedy natomiast pojawia się h z kasownikiem, coś się dzieje: zwykle chwilowe wyjście z tonacji, które warto usłyszeć, a nie tylko zagrać.