Czytanie nut
Nazwy nut: do re mi, C D E i dlaczego H to nie B
Ten sam dźwięk ma dwie nazwy: sylabę — do, re, mi — oraz literę — C, D, E. W Polsce używa się obu, zależnie od kontekstu: sylab przy śpiewaniu, liter przy akordach i w teorii. Kłopot zaczyna się tam, gdzie polski i angielski system liter się rozchodzą.
Ta strona jest częścią przewodnika po czytaniu nut.
Dwa szeregi nazw jednego dźwięku
Szereg sylabowy to do, re, mi, fa, sol, la, si. Szereg literowy w polskim zapisie to C, D, E, F, G, A, H. Zestawione razem: do to C, re to D, mi to E, fa to F, sol to G, la to A, si to H.
Ta linia rozwiązuje większość nieporozumień. Zostają trzy miejsca, w których systemy naprawdę się różnią, i każde kosztuje kiedyś fałszywy dźwięk.
H, B i angielski wyjątek
W polskiej i niemieckiej tradycji dźwięk nad A nazywa się H, a litera B oznacza dźwięk o pół tonu niższy — angielskie B flat. W wydaniach angielskich i romańskich jest odwrotnie: B oznacza nasze H, a nasze B zapisuje się jako Bb albo B♭.
Źródłem jest średniowieczna praktyka pisarska: formę obniżoną notowano okrągłym, miękkim b, a naturalną kanciastym, twardym, które z czasem odczytano jako h. Nazwisko Bacha układa się w tym systemie w melodię — B, A, C, H — i działa wyłącznie z literami niemieckimi.
⚠️ Grając z zagranicznych wydań albo czytając chwyty gitarowe, trzeba tę zamianę pamiętać: tamtejsze B to nasze H.
Krzyżyki i bemole w nazwie
W polskim nazewnictwie alteracja wchodzi do słowa: krzyżyk daje końcówkę -is, bemol końcówkę -es. Stąd cis to c z krzyżykiem, fis to f z krzyżykiem, es to e z bemolem, as to a z bemolem. Kilka form jest skróconych ze względów językowych.
Języki romańskie mówią to samo osobnymi wyrazami: do diesis, mi bemolle. Angielski mówi C sharp i E flat. Rzecz jest identyczna, różni się tylko opakowanie.
Skąd wzięły się litery
Litery pojawiły się w teorii wcześniej: średniowieczni pisarze oznaczali dźwięki skali pierwszymi literami alfabetu łacińskiego. Szereg zaczyna się od A, bo a było dźwiękiem odniesienia — do dziś orkiestra stroi się właśnie po a.
Stąd pozorna nieścisłość: alfabet zaczyna się na A, a pierwsza poznawana gama na C. Litery nazywają wysokości, nie stopnie gamy.
Skąd wzięły się do, re, mi
Sylaby wymyślił Guido z Arezzo w XI wieku jako chwyt dydaktyczny: wziął hymn, którego kolejne wersy zaczynały się o stopień wyżej, i nazwał dźwięki pierwszymi sylabami wersów — ut, re, mi, fa, sol, la. Później ut zamieniono na do, a dla siódmego stopnia dodano si.
Sylaby brzmią jak strzępy łaciny, bo nimi są. System powstał do śpiewania, nie do zapisu, i dla głosu wciąż działa lepiej niż litery.
Do stałe i do ruchome
W polskiej praktyce do bywa traktowane jako wysokość: do to C, niezależnie od tonacji. W anglosaskim solfeżu do jest stopniem: to pierwszy dźwięk aktualnej tonacji, więc w G-dur do wypada na g.
Dwie osoby mogą więc powiedzieć do i mieć na myśli różne dźwięki. Żadna się nie myli: do stałe nazywa wysokość bezwzględną, ruchome funkcję. Śpiewającym łatwiej transponować z do ruchomym, bo sylaba idzie za stopniem, a nie za tonacją.
Co dalej
Nazwa mówi, jaka to wysokość; gdzie leży na pięciolinii, decyduje znak na początku — zobacz klucze. Długość to osobna sprawa: wartości nut.
Częste pytania
Jakie są nazwy nut?
Sylabowe: do, re, mi, fa, sol, la, si. Literowe w polskim zapisie: C, D, E, F, G, A, H. Odpowiedniość jest ścisła — do to C, re to D, a si to H, czyli angielskie B.
Dlaczego dźwięk nazywa się H, a nie B?
Bo w polskiej i niemieckiej tradycji H oznacza dźwięk, który w systemie angielskim zapisuje się jako B, a B to u nas dźwięk o pół tonu niższy. Różnica pochodzi ze średniowiecznego zapisu: okrągłe b dla formy obniżonej, kanciaste dla naturalnej.
Co znaczą cis, es i as?
Końcówka nazywa alterację: -is to krzyżyk, -es to bemol. Cis to c z krzyżykiem, es to e z bemolem, as to a z bemolem. Część form jest skrócona, na przykład es zamiast ees.
Jak czytać chwyty z angielskich śpiewników?
Zamieniaj B na H: zapisane tam Bm to nasze h-moll, a Bb lub B♭ odpowiada naszemu b. Pozostałe litery — C, D, E, F, G, A — znaczą w obu systemach to samo.
Czy do zawsze oznacza C?
Przy do stałym tak. Przy do ruchomym, używanym w dydaktyce anglosaskiej, do jest pierwszym stopniem bieżącej tonacji, więc w G-dur do wypada na dźwięk g.
Którego systemu się uczyć?
Tego, który obowiązuje tam, gdzie się uczysz, a drugiego na tyle, by przeliczać. Nuty, nauczyciele i nagrania przekraczają granice: zrozumienie, że si, H i angielskie B to ten sam dźwięk, zajmuje wieczór.
Usłyszeć nazwę, zobaczyć dźwięk
Zapisz linię w studiu i patrz, jak ten sam dźwięk pojawia się na pięciolinii, na klawiaturze i na gryfie. Nazwy różnią się między tradycjami, brzmienie nie.