Transpozycja piosenki pod głos: skala głosu i kapodaster

Usiądź przy klawiaturze albo otwórz ją na ekranie, zagraj razkreślne c i zaśpiewaj ten dźwięk. Następnie schodź półtonami w dół, aż głos straci nośność, i zapisz ostatni wygodny dźwięk. Tak samo w górę — zatrzymując się tam, gdzie zaczyna się wysiłek, a nie tam, gdzie głos się kończy. Te dwa dźwięki to twoja robocza skala.

Zapisuj jako nazwę dźwięku z numerem oktawy, na przykład C3 do A4, bo tak robią wszystkie tabele. Typowe pasma dają punkt odniesienia: bas mniej więcej E2–E4, baryton A2–A4, tenor C3–C5, alt F3–F5, mezzosopran A3–A5, sopran C4–C6. Pasma mocno się pokrywają, a twoje dwa rzeczywiste dźwięki mówią więcej niż etykieta.

Znajdź najwyższy i najniższy dźwięk melodii. Najwyższy umieść dwa–trzy półtony poniżej swojego wygodnego sufitu — zostanie zapas na ostatni refren, do którego piosenki zwykle się wspinają. O ile półtonów przesunąłeś ten dźwięk, o tyle przesuwa się tonacja.

Dwa sprawdzenia oszczędzają wieczór. Pierwsze: obniżając górę, obniżasz też dół, więc zobacz, czy najniższy dźwięk nie wypadł od spodu. Drugie: próbuj na refrenie, nie na pierwszym wersie. Zwrotki leżą nisko i mylą, a prawdziwe wymaganie piosenka stawia zwykle później.

Na gitarze każdy próg podnosi całość o półton, a chwyty zostają te same. Przy chwytach C: kapodaster na progu 2 brzmi w D, na 4 w E, na 5 w F, na 7 w G. Przy chwytach G: próg 2 brzmi w A, próg 5 w C. Przy chwytach D: próg 2 w E, próg 5 w G.

W dół się nie da: poniżej pustych strun kapodastra nie założysz, więc niższa tonacja wymaga innych chwytów albo innego stroju. W praktyce gra się utwór w chwytach, które leżą pod ręką — C, G, D, A lub E — i przesuwa kapodaster, aż śpiewanie stanie się wygodne. Nazwy akordów w śpiewniku zostają te same, przesuwa się tylko brzmienie.

Bez kapodastra akordy muszą się zmienić. Policz półtony i przesuń każdy akord o tyle samo: dwa półtony w górę zamieniają C–a–F–G w D–h–G–A. Tryb się zachowuje — dur zostaje durem, moll mollem — więc to praca mechaniczna, a nie muzyczna.

W nutach to samo przesunięcie dotyczy każdego dźwięku i znaków przykluczowych. Ręcznie idzie wolno i łatwo o błąd: zostaje znak chromatyczny, który powinien zniknąć, albo dźwięk zapisany jest enharmonicznie źle. Edytor przesuwa cały utwór wraz ze znakami i równie łatwo cofa, jeśli nowa tonacja okaże się gorsza.

Czasem problemem jest aranżacja, a nie tonacja. Jeśli melodia leży dobrze poza dwoma dźwiękami, lepiej zmienić te dwa niż przesuwać cały utwór: wziąć skok oktawę niżej albo zastąpić trzymany wysoki dźwięk sąsiednim z dołu kosztuje mniej niż ciągnięcie wszystkiego do tonacji, w której reszta brzmi matowo.

Instrumenty też mają upodobania. Gitarowe tonacje z pustymi strunami brzmią otwarciej niż pozostałe, a partia fortepianowa w pięciu bemolach układa się pod ręką inaczej niż ta sama muzyka w D. Jeśli wersja po transpozycji brzmi chudziej zamiast wygodniej, nowa tonacja walczy z instrumentem — jeden albo dwa półtony dalej zwykle to rozwiązują.

Od razkreślnego c schodź półtonami, aż głos straci nośność, potem idź w górę do momentu wysiłku. Ostatnie wygodne dźwięki to twoja skala, zapisywana jak C3–A4.

Najwyższy dźwięk utworu ustaw dwa–trzy półtony pod swoim sufitem i sprawdź, czy najniższy nie wypadł od spodu. Próbuj na refrenie, nie na pierwszym wersie.

O półton na próg, przy zachowanych chwytach. Chwyty C brzmią w D na progu 2, w E na 4 i w F na 5. Kapodastrem nie da się obniżyć tonacji.

Przesuń wszystkie akordy o tę samą liczbę półtonów, zachowując tryb. Dwa półtony w górę zamieniają C–a–F–G w D–h–G–A.

Nie. Jeśli niewygodne są tylko jeden lub dwa dźwięki, lepiej zmienić właśnie je — nowa tonacja może sprawić, że reszta zabrzmi matowo.