Znaki przykluczowe: tabela, kolejność i rozpoznanie tonacji

To grupa krzyżyków lub bemoli między kluczem a oznaczeniem metrum, obowiązująca do końca utworu, dopóki czegoś nie odwoła. Krzyżyk na górnej linii oznacza, że każde f gra się jako fis, w każdej oktawie. Na tym polega cała oszczędność: jeden znak zamiast dziesiątek znaków chromatycznych.

Znaki chromatyczne wewnątrz taktu są wyjątkiem. Krzyżyk, bemol albo kasownik postawiony przy nucie unieważnia znaki przykluczowe, ale tylko do kreski taktowej; potem znowu obowiązuje to, co stoi na początku pięciolinii. Dlatego kasownik pojawia się tak często w środku utworu — cofa to, co zapisano z przodu.

Strona krzyżykowa zaczyna się od C-dur i biegnie przez G, D, A, E, H, Fis do Cis — po jednym znaku na krok. Strona bemolowa tak samo: F, B, Es, As, Des, Ges, Ces. Łącznie piętnaście tonacji durowych, z czego trzy pary brzmią identycznie przy innym zapisie: H i Ces, Fis i Ges, Cis i Des.

Ponieważ kolejność jest stała, wystarczy pamiętać liczbę. Trzy krzyżyki to z konieczności fis, cis i gis; dwa bemole to b i es. Nie trzeba uczyć się na pamięć, które dźwięki zmienia dana tonacja — tylko ile ich jest.

Przy krzyżykach patrzy się na ostatni i podnosi o półton: trzy krzyżyki kończą się na gis, półton wyżej jest a, czyli A-dur. Przy bemolach nazwę tonacji podaje przedostatni bemol: cztery bemole to b, es, as, des, a więc As-dur. Jeden bemol nie ma przedostatniego i zapamiętuje się go po prostu jako F-dur.

Tak wychodzi tonacja durowa. Molowa o tych samych znakach leży o tercję małą niżej: bez znaków a-moll, przy jednym krzyżyku e-moll, przy jednym bemolu d-moll. Która z nich naprawdę brzmi, rozstrzyga muzyka: bas pierwszego i ostatniego taktu oraz to, czy siódmy stopień molowy raz po raz pojawia się podwyższony.

Tonacje równoległe dzielą znaki i różnią się toniką: C-dur i a-moll, G-dur i e-moll. Na papierze nic się nie zmienia, więc przejście z jasnego w ciemne odbywa się bez jednego nowego znaku — stąd wrażenie, że muzyka ściemniła się sama.

Tonacje jednoimienne są odwrotnością: ta sama tonika, inne znaki. C-dur i c-moll dzieli trzy bemole i jest to prawdziwa zmiana barwy, widoczna jako nowe znaki przykluczowe albo szereg znaków chromatycznych. Pomylenie tych dwóch pojęć to najczęstszy błąd w tym temacie, a sprawdzian jest prosty: równoległa dzieli znaki, jednoimienna dzieli tonikę.

Kolejność najlepiej trzymać jako łańcuch nazw: fis, cis, gis, dis, ais, eis, his dla krzyżyków i ten sam łańcuch od końca dla bemoli. Nie trzeba uczyć się dwóch list — wystarczy jedna, czytana w obie strony.

Same tonacje układają się w kole kwintowym: krok zgodnie ze wskazówkami zegara dodaje krzyżyk, krok w przeciwną stronę dodaje bemol. Ostatecznie jednak utrwala czytanie: po kilku utworach w najczęstszych tonacjach dwa krzyżyki zaczynają znaczyć D-dur, zanim zdąży się o tym pomyśleć.

Krzyżyki lub bemole postawione za kluczem. Obowiązują w całym utworze i we wszystkich oktawach, więc nie trzeba stawiać znaku chromatycznego przy każdej nucie.

Krzyżyki: fis, cis, gis, dis, ais, eis, his. Bemole: b, es, as, des, ges, ces, fes — ta sama lista wspak. Kolejność nigdy się nie zmienia.

Przy krzyżykach półton nad ostatnim. Przy bemolach nazwę podaje przedostatni bemol. Jeden bemol to F-dur, a brak znaków to C-dur albo a-moll.

Piętnaście dla tonacji durowych: siedem krzyżykowych, siedem bemolowych i jeden bez znaków. Te same piętnaście obsługuje tonacje molowe.

Równoległa ma te same znaki i inną tonikę, jak C-dur i a-moll. Jednoimienna ma tę samą tonikę i inne znaki, jak C-dur i c-moll.