Molowa harmoniczna

Gama czy skala — i o czym mowa tutaj

W polskiej terminologii oba słowa są w użyciu i oba są tu poprawne. Gama to uporządkowany szereg dźwięków tonacji, od toniki do toniki; skala bywa używana szerzej, także o materiale dźwiękowym bez tonacji. Dlatego mówi się zarówno gama molowa harmoniczna, jak i skala molowa harmoniczna, i chodzi o to samo.

Warto to rozstrzygnąć na wstępie, bo samo słowo skala prowadzi w polszczyźnie w zupełnie inne miejsca: skala mapy, skala pomiarowa, skala Fujity. Ta strona dotyczy wyłącznie znaczenia muzycznego.

Podobne zastrzeżenie dotyczy przymiotnika harmoniczna. W statystyce mówi się o średniej harmonicznej i o gamie harmonicznej w innym sensie zupełnie. W muzyce harmoniczna znaczy tylko tyle, że gama została pomyślana od strony akordu — i za chwilę będzie jasne, którego.

Dźwięk, który odróżnia ją od molowej naturalnej

W gamie molowej naturalnej septyma jest mała: leży cały ton pod toniką i nigdzie nie prowadzi. Podnieś ją o półton, a stanie się dźwiękiem prowadzącym — takim, który brzmi niedokończenie, dopóki nie rozwiąże się w górę. Właśnie po to gama molowa harmoniczna istnieje.

Skutkiem jest akord, nie melodia. W a-moll naturalnym akord piątego stopnia jest molowy — e-g-h — i nie ciągnie do toniki. Z gis zamiast g staje się E-dur, a z septymą E7: ta sama dominanta, której używa tonacja durowa. Tonacja molowa może dzięki temu zamknąć się tak samo zdecydowanie jak durowa.

Dlatego gamę molową harmoniczną opisuje się jako narzędzie harmonii, a nie jako gamę do pisania melodii. Została złożona od tyłu: potrzebny był akord, a gama jest tym, co zostaje po wzięciu dźwięków, których ten akord wymaga.

Naturalna, harmoniczna, melodyczna

Tryb durowy ma jedną postać, molowy trzy — i to jest pytanie, z którym najczęściej się tu trafia. Naturalna ma ♭6 i ♭7. Harmoniczna podnosi tylko stopień siódmy. Melodyczna podnosi szósty i siódmy razem.

To nie są trzy gusty, tylko trzy zadania. Naturalna jest materiałem tonacji. Harmoniczna wytwarza dominantę. Melodyczna usuwa duży krok, który harmoniczna zostawia między szóstym a siódmym stopniem — krok przeszkadzający w śpiewie i w prowadzeniu linii; stąd jej nazwa i stąd klasyczna zasada, że w górę idzie melodyczna, a w dół wraca naturalna.

Zdanie, które trzyma się w praktyce: harmoniczna jest do akordów, melodyczna do linii. Kto używa harmonicznej jako gamy molowej do wszystkiego, dostaje dokładnie to brzmienie, którego nie chciał, bo sekunda zwiększona odzywa się w każdej frazie.

Gdzie leżą półtony i sekunda zwiększona

Układ kroków jest taki: cały ton, półton, cały ton, cały ton, półton, półtora tonu, półton. W a-moll harmonicznym: a–h cały, h–c pół, c–d cały, d–e cały, e–f pół, f–gis półtora, gis–a pół.

Trzy półtony zamiast dwóch — na tym polega różnica wobec gamy naturalnej. Najważniejszy jest ten między siódmym stopniem a toniką: gis–a ciągnie w górę, g–a w gamie naturalnej nie ciągnie nigdzie.

Krok z szóstego na siódmy stopień, półtora tonu, jest największym, jaki występuje wewnątrz gamy siedmiostopniowej. Nazywa się sekundą zwiększoną i nie jest usterką konstrukcji, tylko jej nieuchronną ceną: kto podnosi septymę, nie ruszając seksty, sam otwiera tę lukę.

Na gitarze i siedem trybów, które z niej powstają

Na gryfie najszybciej uczyć się jej nie jako nowego układu, lecz jako zmiany w układzie już znanym: weź dowolną pozycję gamy molowej naturalnej i przesuń każdy siódmy stopień o próg wyżej. To cała gama, a wiedza o gryfie zostaje zachowana. Rozciągnięcie palców przy sekundzie zwiększonej jest realne i lepiej ustalić palcowanie na zimno niż szukać go w połowie frazy.

Praktyczne zastosowanie jest węższe, niż sugeruje sama gama: nad akordem dominanty w tonacji molowej, czyli nad E7 w a-moll, a nie przez cały przebieg. Osiem taktów nad akordem toniki brzmi jak ćwiczenie, bo dźwięk prowadzący domaga się rozwiązania, którego harmonia nie proponuje.

Z każdego stopnia gama daje tryb, a dwa z nich grywa się częściej niż ją samą: piąty to skala frygijska dominantowa, brzmienie flamenco i sporej części metalu, siódmy to skala alterowana zmniejszona nad akordami zmniejszonymi. Pozostałe cztery — lokrycki z sekstą wielką, joński #5, dorycki #4 i lidyjski #2 — są raczej skatalogowane niż grane, i to uczciwy opis ich sytuacji.

Częste pytania