Molowa harmoniczna

Jeden podwyższony dźwięk i wszystko, co z niego wynika

Molowa naturalna od a to a h c d e f g. Podwyższ g do gis, a zmieniają się dwie rzeczy naraz. Po pierwsze, siódmy stopień leży teraz o półton pod toniką i ciągnie ku niej. Po drugie, odległość między szóstym a siódmym stopniem rozszerza się do trzech półtonów — to sekunda zwiększona, interwał nadający tej skali natychmiast rozpoznawalną barwę.

Skutek harmoniczny jest całym sensem. W molowej naturalnej na piątym stopniu stoi e-moll, który nigdzie nie prowadzi. Z gis staje się E-dur, a z dodaną septymą E7, i ciążenie z powrotem do a-moll robi się równie silne jak w dur. Nikt nie wymyślił skali, żeby potem nią komponować: dźwięk podwyższano tam, gdzie potrzebna była kadencja, a teoria nazwała wynik później.

Klezmer i skala freygish

Czytana od piątego stopnia skala daje tryb frygijski dominantowy: w a-moll harmonicznej jest to e f gis a h c d. W muzyce klezmerskiej Europy Środkowej i Wschodniej ten układ nosi nazwę freygish i jest jednym z podstawowych trybów repertuaru — tego samego, który przez stulecia rozbrzmiewał na weselach od Galicji po Podlasie. Kto zna tę muzykę ze słuchu, rozpozna skalę zanim policzy stopnie.

Praktycznie oznacza to, że tryb gra się tą samą aplikaturą co skalę macierzystą, a zmienia się tylko dźwięk traktowany jako dom. Warto to usłyszeć na dwóch przykładach z rzędu: fraza kończąca się na e nad akordem E7, a potem ta sama figura kończąca się na a nad a-moll. Ten sam materiał, dwa zupełnie różne środki ciężkości.

Sekunda zwiększona i czym ona nie jest

Między f a gis leży krok trzech półtonów, szerszy niż jakikolwiek krok skali durowej. Zaśpiewany albo zagrany jest tym brzmieniem, które większość słuchaczy nazywa egzotycznym, i dlatego skala pojawia się wszędzie tam, gdzie muzyka filmowa chce wskazać odległe miejsce. To mówi więcej o nawykach ilustracji filmowej niż o muzyce, do której się odwołuje.

Rozróżnienie warto zrobić dokładnie. Sekunda zwiększona to zwykły interwał stroju równomiernie temperowanego, grywalny na każdym fortepianie. Tradycje przywoływane tym gestem — maqam arabski, makam turecki — używają wysokości leżących między klawiszami i na fortepianie nie dają się odtworzyć wcale. Molowa harmoniczna może je przypominać z zewnątrz; nie zawiera ich w środku.

Akordy, które z niej powstają

Harmonizacja tercjami daje zestaw, którego nie ma nigdzie indziej: tonika molowa, drugi stopień zmniejszony, trzeci zwiększony, subdominanta molowa, dominanta septymowa na piątym, szósty durowy i septymowy zmniejszony na siódmym. Dwa z nich uzasadniają całą naukę — dominanta i akord zmniejszony — bo rozwiązują się do toniki z siłą, jakiej molowa naturalna nie ma.

Stąd też bierze się konwencja klasyczna. Muzyka w moll używa naturalnej dla linii opadających, harmonicznej dla kadencji i melodycznej przy wznoszeniu się do toniki, przy czym przełączanie zachodzi w obrębie jednej frazy. Traktowanie ich jak trzech osobnych skal do wykucia mija się z celem: to trzy stany tej samej tonacji, wybierane zależnie od tego, czego w danym takcie żąda harmonia.

Jak ją ćwiczyć

Na gitarze skala układa się wygodnie w trzy dźwięki na strunę, a sekunda zwiększona wypada jako rozciągnięcie między palcem wskazującym a małym. To rozciągnięcie jest całą trudnością techniczną i zarazem powodem, dla którego neoklasyczne słownictwo gitarowe lat osiemdziesiątych tak mocno się na niej opierało: kształt nagradza kostkowanie naprzemienne i wzorce sekwencyjne.

Na pianinie palcowanie idzie prawie jak w molowej naturalnej, ale pracuje ucho, nie ręka. Zagraj kadencję z dominantą i improwizuj nad nią, podwyższając siódmy stopień wyłącznie w takcie dominanty. Usłyszenie, że dźwięk prowadzący pojawia się dokładnie wtedy, gdy prosi o niego harmonia, uczy tej skali lepiej niż jakiekolwiek przebiegi w izolacji.

Częste pytania