Trytonowa

Dwa trójdźwięki durowe w odległości trytonu

Gdy uporządkować sześć dźwięków według akordów, a nie kroków, budowa staje się oczywista: c, e, g to trójdźwięk C-dur, a ges, b, des trójdźwięk Ges-dur. Nic więcej w skali nie ma i nic nie zostaje w nadmiarze.

Dokładnie tę parę zastosował Strawiński w Pietruszce, dlatego brzmienie ma własną nazwę poza podręcznikami. Budowanie skali z dwóch trójdźwięków zamiast z szeregu interwałów jest przy tym najszybszą drogą do zagrania jej: dwa znane chwyty w odległości trytonu.

Słowo oznacza znacznie częściej interwał niż skalę

Szukanie hasła tryton prawie nigdy nie prowadzi do tej skali. Przeważająca część zapytań dotyczy interwału — kwarty zwiększonej, trzech całych tonów, odległości między c a fis — oraz substytucji trytonowej, czyli zabiegu, w którym akord dominantowy zastępuje inny oddalony o tryton.

Obie rzeczy warto znać i żadna z nich nie jest tematem tej strony. Interwał to odległość między dwoma dźwiękami, substytucja to ruch akordów, a skala trytonowa to zbiór sześciu dźwięków. Dopisanie słowa skala do zapytania właśnie je rozdziela.

Akord, na którym stoi

Układając tercje od toniki, otrzymujemy c, e, g, b — akord septymowy dominantowy — a dwa pozostałe dźwięki dochodzą jako nona obniżona i undecyma zwiększona. Nad C7 skala okazuje się zwięzłą drogą do C7♭9♯11, bez dodatkowych barw, które wniosłaby skala bogatsza.

Ściśle biorąc, jest sześciodźwiękowym podzbiorem skali zmniejszonej półton-cały ton, liczącej osiem dźwięków. Usuwając z tamtej nonę podwyższoną i tercdecymę, zostaje dokładnie tych sześć, więc kto zna brzmienie zmniejszone, słyszy tu tę samą myśl powiedzianą krócej.

Symetria co pół oktawy

Kroki to półton, tercja mała, cały ton, półton, tercja mała, cały ton, a druga połowa powtarza pierwszą. Transpozycja o sześć półtonów odtwarza więc skalę dokładnie: skale trytonowe od c i od ges zawierają te same sześć dźwięków.

Wynika stąd rzecz praktyczna. Na dwanaście prym przypada zaledwie sześć różnych skal trytonowych, a każdą frazę można przesunąć o pół oktawy i wciąż w niej pozostać — właściwość tego samego rodzaju co w skali całotonowej i zmniejszonej, tylko o innym okresie.

Wszystko inne, co nosi tę nazwę

Poza muzyką nazwa bywa zajęta. Od greckiego boga morza pochodzą fontanna Berniniego w Rzymie, księżyc Neptuna i niejedna marka; dochodzą do tego efekt barwny w programach do wideo, wtyczka dźwiękowa i dzwonek telefonu.

W językach romańskich dokłada się znaczenie, które tam przeważa nad wszystkimi: to samo słowo oznacza traszkę, czyli płaza ogoniastego. Po samym słowie skali odnaleźć się nie da.

Częste pytania