Symetryczne

Równy podział i jego cena

Podziel oktawę na sześć równych kroków, a otrzymasz skalę całotonową; na powtarzane pary półton-ton — skale zmniejszone; na trzy tercje małe z półtonami przejściowymi — skalę zwiększoną. Za każdym razem ta sama figura wraca, zanim oktawa dobiegnie końca, i ta powtarzalność definiuje całą rodzinę.

Ceną jest tonalność. Skala durowa pokazuje, gdzie jest dom, bo jej interwały rozłożone są nierówno: półtony działają jak drogowskazy. Usuń nierówność, a znikną drogowskazy. Każdy stopień skali całotonowej ma identycznych sąsiadów, więc żaden nie zabrzmi jak tonika. Te skale nie ustanawiają tonacji, a kompozytorzy sięgają po nie właśnie dla tego zawieszenia.

Transpozycji jest garstka

Skale całotonowe istnieją w całej muzyce dwie. Zacznij od c — dostaniesz jedną, od des — drugą, od d — znów pierwszą. Zmniejszone dają trzy różne zbiory, zwiększona cztery. Olivier Messiaen skatalogował tę własność i nazwał je trybami o ograniczonej transpozycji; nazwa opisuje praktykę lepiej niż jakikolwiek wzór interwałowy.

Dla grającego to rzadka wygoda. Jedna wyuczona aplikatura całotonowa pokrywa połowę wszystkich tonacji, druga resztę. Na gitarze kształty powtarzają się co dwa progi, a w zmniejszonych co trzy, więc jeden układ przesuwa się przez cały gryf i ani razu się nie zmienia.

Gdzie której się używa

Zmniejszona półton-ton to standardowy wybór nad dominantą z alteracjami, zwłaszcza z noną małą lub zwiększoną. Wariant ton-półton pasuje do akordu septymowego zmniejszonego. Całotonowa należy do trójdźwięku zwiększonego i dominanty z kwintą podwyższoną, a jej barwę kojarzy się najpierw z Debussym, potem z muzyką filmową do scen snu i wspomnienia.

Tryton wart jest osobnej wzmianki: to najmniejszy możliwy podział symetryczny, dwa dźwięki dokładnie o pół oktawy od siebie. Średniowieczni teoretycy nazywali go diabłem w muzyce, jazz wywiódł z niego zamianę trytonową, i to przez niego akord dominantowy septymowy w ogóle chce się rozwiązać.

Jak ich używać, żeby nie brzmiały jak ćwiczenie

Skale symetryczne najłatwiej przedawkować, bo powtarzalny układ produkuje płynne przebiegi bez żadnej decyzji muzycznej. Efektem jest fraza, która wyraźnie dokądś rusza i nigdzie nie dociera. Lekarstwem jest traktowanie ich jako napięcia wewnątrz przebiegu, a nie materiału na cały fragment: wejść na dominancie, wyjść na rozwiązaniu.

Jeden chwyt pokrywa niemal całe ich użycie w jazzie. Nad akordem dominantowym zagraj zmniejszoną półton-ton i wyląduj na składniku akordu następnego. Dwa takty tego uczą więcej niż strona wzorców i sprawiają, że słychać, po co ta skala istnieje — pozwala wyjść z tonacji, nie wychodząc z harmonii.

Ćwiczenie układu, który się nie zmienia

Skoro układ się powtarza, zwykłe ćwiczenie gamy prawie nic tu nie daje: palce uczą się pętli bez początku. Ćwicz zamiast tego sekwencje — grupy czterech dźwięków wznoszące się o tercje małe w zmniejszonych, grupy trzech w zwiększonej — a otrzymasz słownictwo, które muzycy z tych skal naprawdę wydobywają.

Na fortepianie skala całotonowa wymaga palcowania niepodobnego do żadnego innego, bo klawisze białe i czarne występują nieregularnie. Większość gra 1-2-3-1-2-3 i godzi się, że na początku wydaje się błędne. Warto wytrwać: to jedna z niewielu skal, w których niewygoda palcowania odpowiada dokładnie obcości brzmienia.

Częste pytania