Skala alterowana

Budowa: wszystkie alteracje dominanty naraz

Septymowy akord dominantowy ma dwa dźwięki, które go określają — tercję wielką i septymę małą — oraz cztery, które da się nagiąć: nonę w górę lub w dół, undecymę w górę, tercdecymę w dół. Skala alterowana zawiera prymę, tercję, septymę i wszystkie cztery alteracje jednocześnie: ♭9, ♯9, ♯11 i ♭13.

Tak zapisana budowa czyta się jaśniej niż z samej listy interwałów. Sekunda mała to ♭9. Sekunda zwiększona to ♯9. Kwarta zwiększona to ♯11. Kwinta zwiększona to ♭13. Bez zmian zostaje tylko to, czego akord potrzebuje, by pozostać dominantą — dlatego skalę podpisuje się pod symbolem G7alt.

Od G brzmi to: g, as, b, ces, des, es, f. Od C: c, des, es, fes, ges, as, b. Zapis z podwójnie obniżonymi stopniami wygląda nienaturalnie i taki właśnie ma być — każdy dźwięk jest tu nazwany względem akordu, a nie względem wygody czytania.

Alterowana czy superlokrycka

Obie nazwy oznaczają jeden zbiór dźwięków. Superlokrycka opisuje budowę: tryb lokrycki obniża już wszystko, co siedmiodźwiękowy tryb obniżyć może, a ta skala obniża dodatkowo kwartę — jest więc lokryckim posuniętym o krok dalej. Alterowana opisuje akord, któremu służy.

Wybór nazwy zdradza, skąd pochodzi źródło. Teoria modalna i akademicka mówi raczej superlokrycka; podręczniki jazzowe i zapis akordowy mówią alterowana, bo tak stoi nad pięciolinią. Po polsku obie formy są w użyciu i żadna nie jest błędna.

Trzecia nazwa, zmniejszono-całotonowa, opisuje kształt: dolna połowa idzie półtonami i tonami jak skala zmniejszona, górna całymi tonami. Dźwięki znów te same.

Chwyt o półton wyżej

Nikt nie uczy się skali alterowanej jako osobnego układu. Reguła robocza mieści się w jednym zdaniu: nad akordem dominantowym gra się gamę molową melodyczną o półton wyżej od jego prymy. Nad G7alt — as-moll melodyczną. To cały chwyt, i dlatego nauka gamy melodycznej w pięciu pozycjach jest warta więcej niż nauka któregokolwiek z jej trybów osobno.

Rachunek się zgadza: as-moll melodyczna to as, b, ces, des, es, f, g; czytana od g daje g, as, b, ces, des, es, f — pryma, ♭9, ♯9, tercja, ♯11, ♭13, ♭7. Wszystkie alteracje obecne, nic zbędnego.

Ostrzeżenie praktyczne dotyczy rozwiązania, nie palcowania. Skala jest napięta z budowy: działa nad dominantą i przestaje działać w chwili, gdy akord się zmienia. Kto lubi to brzmienie, zwykle trzyma je o jedną miarę za długo; dopiero trafienie w składnik akordu docelowego sprawia, że napięcie czyta się jako zamierzone.

Gdzie się jej używa

Miejsce standardowe to dominanta w molowym obrocie II–V–I: Hm7♭5, E7alt, Am. Skala alterowana nad E7 daje najwyższe dostępne napięcie przed rozwiązaniem, a ponieważ cel jest molowy, ♭13 i ♭9 wchodzą w niego gładko: są już dźwiękami tonacji docelowej.

Nad dominantą rozwiązującą się do dur też działa, ostrzej i z większą ostrożnością: ♯9 wobec durowego celu to brzmienie sporej części post-bopu, i tam jest wyborem, a nie ustawieniem domyślnym. Nad dominantą stojącą w miejscu, bez zapowiedzianego rozwiązania, skala zaczyna brzmieć jak ćwiczenie.

Poza jazzem pojawia się wszędzie tam, gdzie dominantę się obciąża: fusion, część muzyki filmowej, a przez zazębienie z brzmieniem zmniejszonym również metal. Czym nie jest — skalą ogólnego użytku: każdy jej dźwięk jest określony przez akord pod spodem, a bez tego akordu alteracje nie mają względem czego być alteracjami.

Częste pytania