Molowa melodyczna

Które stopnie się podwyższa i dlaczego oba

Gama molowa naturalna ma seksty i septymy małe. Harmoniczna podnosi tylko septymę, przez co powstaje dźwięk prowadzący, którego tonacja molowa potrzebuje dla swojej dominanty — i zostaje półtora tonu między szóstym a siódmym stopniem. Melodyczna podnosi także sekstę, i ten odstęp się domyka.

Wychodzi z tego gama, która przebiega oktawę równymi krokami i pozostaje molowa. Molowy jest w niej zresztą dokładnie jeden interwał: od czwartego stopnia w górę a-moll melodyczna i A-dur zawierają te same dźwięki. Cały charakter trzyma się na tercji małej wobec sześciu dźwięków ciągnących w stronę dur.

Stąd też najkrótsza droga do jej opanowania: wziąć gamę durową i obniżyć tercję o półton. Jedna zmiana zamiast dwóch, działa w każdej tonacji i tłumaczy brzmienie lepiej niż liczenie od gamy naturalnej.

W górę i w dół

W praktyce klasycznej gama molowa melodyczna zależy od kierunku. W górę szósty i siódmy stopień są podwyższone, w dół oba wracają, a schodzenie gra się jak gamę naturalną. W a-moll: w górę a, h, c, d, e, fis, gis, a; w dół a, g, f, e, d, c, h.

Powód tkwi w nazwie. Podwyższone stopnie wygładzają linię melodyczną wznoszącą się ku tonice; schodząc nie ma dokąd się wznosić, alteracje tracą sens i wraca zwykłe brzmienie molowe. Na egzaminie i przy czytaniu a vista gamę nadal wymaga się w obu postaciach — stąd częstotliwość pytania.

Muzyka zapisana idzie za zasadą, nie za regułą. Kompozytorzy podnoszą szósty i siódmy stopień tam, gdzie linia wznosi się ku tonice, i zostawiają je nisko tam, gdzie się nie wznosi — również w środku frazy i również przy schodzeniu, jeśli melodia zaraz zawróci w górę. Reguła dwóch postaci to jej szkolne streszczenie, a nie prawo, którego repertuar przestrzega.

Naturalna, harmoniczna, melodyczna obok siebie

Trzy postacie rozwiązują trzy zadania i w tej kolejności zwykle się je odpytuje. Naturalna jest materiałem tonacji. Harmoniczna wytwarza akord dominanty. Melodyczna udrażnia linię, którą harmoniczna blokuje sekundą zwiększoną.

Na słuch różnią się dokładnie dwoma dźwiękami, i te dwa leżą u góry. Wszystkie trzy dzielą dolną połowę; rozchodzą się dopiero od szóstego stopnia. Kto chce je przećwiczyć, powinien więc powtórzyć trzy razy górny tetrachord zamiast za każdym razem całej gamy.

Zdanie, które trzyma się w praktyce: harmoniczna do akordów, melodyczna do melodii. Kto użyje melodycznej do akordów, dostanie akord molowy z septymą wielką — Am(maj7) — a ten jest rzadki. Kto użyje harmonicznej do melodii, potknie się o odstęp.

Budowa i znaki

Układ kroków w górę brzmi: cały ton, półton, cały ton, cały ton, cały ton, cały ton, półton. Tylko dwa półtony i leżą daleko od siebie — między drugim a trzecim stopniem oraz między siódmym stopniem a toniką. W odróżnieniu od gamy harmonicznej nie ma tu kroku o półtora tonu.

Znaki przykluczowe gama melodyczna bierze od naturalnej; własnych nie ma. Oba podwyższone stopnie nigdy nie stoją przy kluczu, zawsze zapisuje się je znakami chromatycznymi przy nucie. To najczęstsze źródło pomyłek przy zapisie.

W tonacjach bemolowych podwyższenie wyraża się kasownikiem, a nie krzyżykiem: d-moll melodyczna to d, e, f, g, a, h, cis przy jednym bemolu w kluczu, gdzie h kasuje zapisane b. W c-moll melodycznej wychodzi c, d, es, f, g, a, h przy trzech bemolach — as podnosi się do a, b do h.

Na gitarze i w jazzie

Na gryfie najszybsza droga omija gamę naturalną w całości: bierze się układ durowy i obniża o próg każdy trzeci stopień. Jedna reguła na znanych już kształtach, i nigdzie rozciągnięcia o półtora tonu — z trzech postaci molowych melodyczna jest dla ręki najwygodniejsza, czego o harmonicznej powiedzieć się nie da.

Ćwiczy się ją w jednej postaci. Klasyczne w górę melodycznie, w dół naturalnie należy do zapisanej melodii; na gitarze trenuje głównie pomyłki. Do improwizacji obowiązuje postać z podwyższonymi stopniami w obie strony — w jazzie nazywa się ją molową jazzową.

Własny akord gamy, molowy z septymą wielką, zdarza się rzadko. Dlatego grający trafiają do gamy melodycznej najczęściej przez jej tryby: alterowany nad dominantami, lidyjski dominantowy nad akordami z podwyższoną undecymą. Nauczenie gamy macierzystej w pięciu pozycjach opłaca się od razu na wszystkie, bo żaden z tych trybów nie potrzebuje nowych dźwięków.

Częste pytania