Blues

Sześć dźwięków i skąd bierze się szósty

W a skala bluesowa molowa czyta się a c d es e g. Usuń es, a wracasz do pentatoniki molowej od a; cała rzecz mieści się w tym półtonie. Wersja durowa powstaje tym samym ruchem z drugiej strony: c d es e g a, czyli pentatonika durowa od c z es wciśniętym między drugi a trzeci stopień. Obie zachowują bezpieczeństwo pentatoniki i dokładają jeden dźwięk, który celowo do niej nie pasuje.

Ponieważ dodany dźwięk leży o półton od obu sąsiadów, zachowuje się inaczej niż każdy inny stopień. To dźwięk przejściowy, a nie punkt oparcia. Wyląduj na nim i przytrzymaj — fraza celowo zawiśnie; przejdź przez niego w drodze od kwarty do kwinty — zabrzmi blues. Niemal wszystko, co się o tej skali pisze, jest przeformułowaniem tego jednego faktu.

Blue note to obszar, nie klawisz

Dźwięk zapisany jako kwinta zmniejszona to kompromis notacji. W bluesie śpiewanym i granym istotna wysokość leży między interwałami, które potrafi wydać fortepian: najczęściej gdzieś między tercją małą a wielką, i jeszcze raz w okolicach septymy. Nagrania wczesnych śpiewaków pokazują, że ten obszar był wykorzystywany świadomie i konsekwentnie — dlatego efekt źle znosi zapis nutowy: na papierze zostaje tercja mała albo wielka, a zaśpiewana nie została żadna z nich.

Stąd ta sama skala brzmi inaczej na różnych instrumentach. Gitara sięga do obszaru wprost, podciągając strunę; harmonijka robi to na wdechu z dociąganiem; głos po prostu tam idzie. Fortepian nie może, więc pianiści naśladują: uderzają tercję małą i wielką razem albo biorą dolny dźwięk i natychmiast zsuwają się na górny. Świadomość, że to wszystko przybliżenia tego samego celu, wyjaśnia więcej niż jakikolwiek diagram chwytów.

Na gitarze: jeden palec obok pentatoniki

Jeśli pierwsza pozycja pentatoniki molowej już siedzi, skala bluesowa kosztuje jeden dźwięk. W układzie od piątego progu leży on na szóstym progu piątej struny i na ósmym progu trzeciej — dokładnie między dźwiękami, które i tak trzymają palec wskazujący i serdeczny. Większość dokłada go środkowym i wcale nie przesuwa figury.

Praktyczna pułapka to nadużywanie. Blue note przyciąga uwagę właśnie dlatego, że trze, a fraza raz po raz lądująca na niej przestaje brzmieć wyraziście i zaczyna brzmieć jak pokaz. Ćwiczenie, które działa: zagrać cały przebieg bluesowy, w którym ten dźwięk ma prawo pojawić się wyłącznie po drodze — między kwartą a kwintą albo jako krótkie podciągnięcie z powrotem — i nigdy na mocnej części taktu.

Obie skale nad dwunastotaktowym bluesem

Skala bluesowa molowa działa przez wszystkie dwanaście taktów w jednej tonacji i dlatego podaje się ją pierwszą: jedna figura pokrywa pierwszy, czwarty i piąty stopień bez poprawek. Wersja durowa jest narzędziem subtelniejszym i stosuje się ją zwykle akord po akordzie — nad pierwszym stopniem rozjaśnia barwę, a przejście na molową przy czwartym należy do najstarszych chwytów gatunku.

Obie są jednak tym samym zbiorem interwałów czytanym od różnych prym: blues od a i blues durowy od c zawierają te same dźwięki. Gitarzyści to wykorzystują, przesuwając ten sam układ o trzy progi i traktując nową pozycję jako durową. Brzmi jak inne słownictwo, a nie wymaga nowego palcowania — to dość wierny opis grania bluesa w ogóle.

Dwa zapisy, jedna praktyka

Po polsku ta skala funkcjonuje pod nazwą skali bluesowej, a w materiałach gitarowych równie często pod angielską. Warto znać oba zapisy z tego samego powodu co przy pentatonice: pod polskim znajdziesz opis teoretyczny, pod angielskim tabulaturę i backing track. Rzecz jest ta sama, różni się tylko drzwi, którymi się do niej wchodzi.

Osobno warto zauważyć, czego żaden z zapisów nie oddaje. Skoro blue note nie ma ustalonej wysokości, o brzmieniu decyduje to, jak daleko podciągasz strunę i jak długo w tym obszarze zostajesz. Tabulatura tego nie notuje, a właśnie tam leży różnica między zagraniem właściwych dźwięków a zagraniem bluesa.

Częste pytania