Podwójnie harmoniczna

Dwie sekundy zwiększone i ich miejsce

Czytana od c, skala umieszcza skoki między des a e oraz między as a h. Oba mają po trzy półtony, oba otoczone są półtonami, a przeplatanie kroków bardzo wąskich i bardzo szerokich ucho wychwytuje najpierw. Molowa harmoniczna brzmi charakterystycznie już przy jednym skoku; podwojenie daje skalę, której nie sposób z niczym pomylić.

Skala macierzysta ma siedem trybów, z których jeden bywa używany znacznie częściej: molowa węgierska, czytana od czwartego stopnia, czyli molowa harmoniczna z kwartą podwyższoną. Niesie te same dwa skoki w kontekście molowym, dlatego obie bywają mylone — dźwięki są identyczne, różni je tylko to, który traktujemy jako tonikę.

Nazwa, z której warto zrezygnować

W starszych podręcznikach ta skala figuruje jako cygańska. Warto tego określenia nie powielać z dwóch niezależnych powodów. Po pierwsze, to egzonim, który wielu Romów odrzuca. Po drugie, twierdzenie muzyczne za nim nie stoi: węgierski repertuar, o który chodzi, to verbunkos, styl miejski o znanych z nazwiska kompozytorach.

Terminy dokładne nic nie kosztują: molowa węgierska dla czwartego trybu, podwójnie harmoniczna durowa dla skali macierzystej. Pozostałe etykiety — bizantyjska, arabska, orientalna — wskazują na realne tradycje i zarazem je przekłamują; jako słowa kluczowe bywają użyteczne, jako opis nie.

Gdzie występuje naprawdę

W praktyce maqamu arabskiego dokładnym odpowiednikiem jest Hijaz-Kar, stopień po stopniu. To rzeczywista zgodność, a nie przybliżenie, i dlatego ta skala potrafi unieść wiarygodną barwę na gitarze czy fortepianie, podczas gdy sąsiednich maqamów nie da się na tych instrumentach odtworzyć wcale.

Do europejskiej muzyki artystycznej weszła przez węgierski verbunkos i jego dziewiętnastowieczną recepcję, przede wszystkim u Liszta. Stamtąd trafiła do muzyki filmowej, a znacznie później do metalu, gdzie obie sekundy zwiększone robią dokładnie to, co robiły dwieście lat temu: wskazują na miejsce, które nie jest tutaj.

Akordy, które z niej powstają

Harmonizacja tercjami daje zestaw nietypowy: tonika durowa, akord durowy na obniżonym drugim stopniu, molowy na czwartym i zmniejszony na piątym. Ten ostatni jest zaskoczeniem — stopień dominantowy nie niesie akordu dominantowego — i dlatego muzyka pisana w tej skali krąży między toniką a akordem o pół tonu wyżej, zamiast domykać się kadencją.

Ten ruch dwóch akordów jest praktycznym rdzeniem brzmienia. Zapętl C-dur i Des-dur i improwizuj nad nimi tą skalą: harmonia trzyma tonikę, a obniżony drugi stopień ciągnie w przeciwną stronę, i cały koloryt rodziny robi się słyszalny w dwa takty bez żadnego wysiłku melodycznego.

Jak ją grać

Na gitarze oba skoki łamią logikę trzech dźwięków na strunę, bo krok trzech półtonów sąsiaduje z krokiem półtonowym. Kto palcuje ją pierwszy raz, kończy zwykle na rozciągnięciu, które wydaje się błędne; zwykłe wyjście to zgodzić się na jedną zmianę pozycji w oktawie zamiast rozciągania i umieszczać tę zmianę zawsze w tym samym miejscu.

Na fortepianie łatwiej ją zagrać niż zastosować. Pokusa szybkiego przebiegu zamienia oba skoki w ozdobnik i je zaciera. Powoli i nad burdonem słychać, co te interwały faktycznie robią — i tak właśnie gra się ten materiał w tradycjach, z których pochodzi.

Częste pytania