Pentatoniczna

Pięć dźwięków i dwa, których brakuje

Weź C-dur — c d e f g a h — i usuń stopień czwarty oraz siódmy. Zostaje c d e g a, czyli pentatonika durowa od c. Zrób to samo z a-moll, usuwając stopień drugi i szósty, a otrzymasz a c d e g: pentatonikę molową od a. To dokładnie te same pięć dźwięków, zmienia się tylko to, który traktujesz jako tonikę. Warto to zrozumieć przed nauką pierwszego układu na gryfie, bo każdy wyćwiczony kształt służy wtedy dwóm skalom naraz.

Usuwane są dokładnie te stopnie, które tworzą półtonowe tarcie. W durze czwarty leży pół tonu nad tercją toniki, siódmy pół tonu pod prymą, a razem tworzą tryton. Bez nich zostaje pięć dźwięków pasujących jednakowo do toniki, subdominanty i dominanty. Stąd praktyczny wniosek: nad bluesowym schematem można improwizować od pierwszego dnia i nie trafić w dysonans.

Na gitarze: pięć pozycji

Na gryfie skala układa się w pięć pozycji stykających się końcami, a wszyscy zaczynają od tej samej: molowej, z prymą na szóstej strunie. Ustaw ją na piątym progu — brzmi pentatonika molowa od a; przesuń ten sam kształt na ósmy — brzmi od c, bez ani jednego nowego dźwięku do zapamiętania. Gitara transponuje przesunięciem i żadna inna skala nie korzysta z tego tak bardzo.

Gdy pierwsza pozycja siedzi w palcach, cztery pozostałe wypełniają drogę do oktawy. Do szybkiego grania wielu przenosi te same dźwięki na układ trzy dźwięki na strunę: pozycje zmieniają się w ukośne przebiegi wygodne dla kostkowania naprzemiennego. Żaden z układów nie jest bardziej poprawny — pozycje pokazują, gdzie leżą dźwięki, a trzy na strunę uczą przechodzenia przez gryf.

Na pianinie: pięć czarnych klawiszy

Pięć czarnych klawiszy to gotowa pentatonika. Czytane od fis dają pentatonikę durową, czytane od es — molową. Posadź przy instrumencie kogoś, kto nigdy nie grał, poproś, żeby nad trzymanym basem naciskał wyłącznie czarne klawisze, a wyjdzie muzyka bez jednej wskazówki. Nie ma prostszego dowodu na to, dlaczego tę skalę nazywa się wyrozumiałą.

W pozostałych tonacjach prawdziwym pytaniem jest palcowanie. Pięć dźwięków nie dzieli się na czteropalcowe grupy znane ze skali durowej, więc prawa ręka gra zwykle 1-2-3-1-2 i podkłada kciuk po trzecim dźwięku. Poćwicz w ruchu równoległym przez dwie oktawy, zanim położysz skalę na akordach: sama brzmi naga i charakter pokazuje dopiero nad harmonią.

Dziesięć skal tej rodziny

Durowa i molowa to para na co dzień. Skale blues durowa i blues molowa oddają jeden dźwięk, kwintę zmniejszoną: ta blue note zamienia skalę bezpieczną w mówiącą, ale pozostaje dźwiękiem przejściowym, a nie miejscem spoczynku. Egipska, zwana też pentatoniką kwartową, to te same pięć dźwięków czytane od drugiego stopnia; jej nałożone kwarty brzmią pusto i bez rozwiązania, co pasuje do modalnych ostinat.

Pięć skal tej rodziny pochodzi z Japonii i nie są odmianami europejskiej pary. Hirajoshi to strój koto i zawiera półtony, czyli dokładnie to, czego europejska pentatonika unika. Iwato, Kumoi, In-Sen i Yo są jej krewnymi, każda z tymi wąskimi krokami w innym miejscu. Brzmią japońsko z powodu konkretnego, a nie nastrojowego: półton pada tam, gdzie europejskie ucho spodziewa się luki.

Dwie nazwy i harmonijka

Po polsku ta sama skala ma dwie nazwy w obiegu — pentatonika i skala pentatoniczna — a w wyszukiwarce równie często pojawia się zapis angielski. To nie jest niechlujstwo, tylko ślad tego, skąd wiedza przychodzi: teoria przez polską nomenklaturę, a materiały gitarowe przez angielską. Warto znać oba zapisy, bo pod jednym znajdziesz podręcznik, a pod drugim tabulaturę.

Osobny przypadek to harmonijka ustna. Zwykła harmonijka diatoniczna jest tak zestrojona, że proste dmuchanie i wciąganie daje dźwięki akordu, a dociąganie otwiera resztę skali — dlatego bluesowe granie na niej naturalnie trzyma się pentatoniki molowej. Kto zna pięć pozycji na gitarze, przenosi je na harmonijkę szybciej, niż się spodziewa.

Jak ćwiczyć, żeby nie brzmiało jak gama

Słabość pentatoniki jest odwrotnością jej siły: skoro nie ma złych dźwięków, przebieg w górę i w dół brzmi dokładnie jak przebieg w górę i w dół. Lekarstwem jest ćwiczenie fraz zamiast skali. Weź trzy dźwięki z pozycji, nadaj im rytm i powtórz ten rytm od różnych stopni: motyw o stałym rytmie słychać jako melodię, te same dźwięki w równych ósemkach — jako ćwiczenie.

Drugi krok to celowanie. Wybierz składnik akordu, na którym fraza ma wylądować, zanim ją zaczniesz, a pozostałe cztery dźwięki potraktuj jako drogę. Nad bluesem ląduj na tercji akordu, który właśnie brzmi — te same pięć dźwięków zacznie podążać za harmonią, zamiast unosić się nad nią. Podciągnięcia, ślizgi i powtarzane dźwięki dają tu więcej niż tempo.

Częste pytania